El ve Parmak Yaralanmaları

El ve parmak yaralanmaları; kesi, ezilme, kopma ve doku kaybıyla seyreden geniş bir yaralanma grubudur. Elde küçük bir alanda çok sayıda yapı bulunur: deri, tendon, sinir, damar, kemik ve eklem. Bu yoğunluk, yüzeyel görünen bir yaralanmanın bile altta ciddi bir hasar taşıyabileceği anlamına gelir.

El cerrahisinde önceliğin fonksiyon olması, bu alanı diğer birçok cerrahi alandan ayırır. Amaç yalnızca yarayı kapatmak değil; kavrama, tutma ve ince hareket yeteneğini korumaktır.

Zamanlama belirleyicidir. Bazı yapıların onarımı erken dönemde çok daha başarılı sonuç verir; gecikme, onarımı teknik olarak zorlaştırır ve fonksiyonel sonucu sınırlar. Bu nedenle el yaralanmalarında erken değerlendirme önemlidir.

El yaralanmaları çoğunlukla ev ve iş ortamında gelişir. Kırılan cam ya da mutfak bıçağıyla oluşan kesiler, pres, testere ve taşlama makinelerine bağlı ezilme ve kopmalar, düşerken elden destek alınması ve kapı sıkışmaları sık karşılaşılan nedenlerdir. İnsan ya da hayvan ısırıkları küçük görünse de mikropları derin dokulara taşıyabildiği için ayrıca önem taşır.

Belirtiler, hangi yapının etkilendiğine dair ipucu verir. Bir eklemin bükülememesi tendon hasarını, parmağın bir yanında uyuşma sinir hasarını, parmakta solukluk, soğukluk ya da morumsu renk değişikliği dolaşım sorununu düşündürür. Belirgin şekil bozukluğu ve hızla artan şişlik ise kırık ya da çıkık açısından değerlendirilir. Bu bulguların ayrıntıları tendon yaralanmaları ve sinir yaralanmaları sayfalarında anlatılmıştır.

Boya ya da gres tabancası gibi yüksek basınçlı aletlerle oluşan yaralanmalar ayrı bir dikkat gerektirir. Ciltte yalnızca küçük bir delik görülse de basınçla giren madde elin derin bölmelerine yayılabilir; bu durumda beklemeden acil servise başvurulmalıdır.

Tendon onarımında kesilen uçlar özel dikiş teknikleriyle karşılıklı getirilir. Dikişin gücü, erken harekete izin verip vermeyeceğini belirler.

Sinir onarımı büyütme altında yapılır; sinir kılıfları karşılıklı getirilerek ince dikişlerle birleştirilir. Sinirde kayıp varsa greft gerekebilir.

Damar onarımı mikroskop altında yapılır; parmak dolaşımının sürmesi buna bağlıdır.

Kemik kırıklarında teller, vidalar veya plaklarla stabilizasyon sağlanır.

Doku kaybında, kaybın derinliğine göre greft veya flep kullanılır; tendon ve kemik açıkta ise greft yeterli olmaz, flep gerekir.

Her el yaralanması ameliyat gerektirmez. Tendon, sinir ve damar hasarı bulunmayan yüzeysel kesiler temizlik sonrasında basit dikişle kapatılabilir. Yer değiştirmemiş ve dengeli kırıkların önemli bir bölümü uygun pozisyonda hazırlanan atel ya da alçıyla tedavi edilir.

Cerrahi dışı tedavi, hareketsiz bekleme anlamına gelmez. Atelin elin işlevsel pozisyonunu koruması, ödemin kontrolü ve egzersizlere doğru zamanda başlanması sonucu doğrudan etkiler. Bu süreçte el terapisti ya da fizyoterapistle birlikte çalışılır; atel kişiye özel biçimlendirilebilir ve eklem sertliğini önlemeye yönelik bir program hazırlanır.

Hangi yaralanmanın ameliyatsız izlenebileceği muayene ve görüntülemeler sonrasında belirlenir. İzlem sırasında ağrının artması, hareketin azalması ya da his değişikliği gelişmesi tedavinin yeniden değerlendirilmesini gerektirir.

İşlem, yaralanmanın kapsamına göre bölgesel anestezi (kol bloğu) veya genel anestezi ile uygulanır. Süre, onarılacak yapı sayısına göre bir ile birkaç saat arasında değişir.

Yara önce ayrıntılı biçimde temizlenir ve tüm yapılar doğrudan görülerek değerlendirilir; muayenede saptanamayan hasarlar bu aşamada ortaya çıkabilir.

Planlanan sıraya göre onarım yapılır. İşlem sonunda el, iyileşmeyi destekleyecek bir pozisyonda atelle sabitlenir.

İlk günlerde el yüksekte tutulur; bu, ödemi belirgin biçimde azaltır ve iyileşmeyi hızlandırır.

Atel kullanım süresi, onarılan yapıya göre değişir. Tendon onarımlarında genellikle üç-altı hafta, kemik onarımlarında dört-altı hafta kullanılır.

Rehabilitasyon, iyileşmenin ayrılmaz parçasıdır. Erken ve kontrollü hareket, yapışıklık gelişimini önler. Programa uyum, fonksiyonel sonucu doğrudan belirler.

Sinir onarımı sonrası hissin geri gelmesi aylar sürer; sinir günde yaklaşık bir milimetre hızla ilerler.

İşe dönüş zamanı; yaralanmanın ağırlığına, hangi elin etkilendiğine ve işin niteliğine göre değişir. Masa başında çalışan ve işini etkilenmeyen eliyle sürdürebilen kişiler çoğu zaman ilk haftalarda kısmi olarak işe dönebilir. Ağır kaldırma, titreşimli alet ya da güçlü kavrama gerektiren işlerde dönüş genellikle iki-üç ayı bulur ve iş yükü kademeli olarak artırılır.

Klavye ve fare kullanımı, atel döneminde terapistin izin verdiği hareketlerle sınırlı tutulur. Onarılan parmakla tuşlara bastırmak ya da fareyi kavramak erken dönemde onarıma yük bindirebilir; bu dönemde etkilenmeyen el ve sesli yazma gibi seçenekler tercih edilebilir.

Atel takılıyken araç kullanılmaz. Direksiyonu iki elle güvenle kavrayabilmek ve ani bir manevrada eli zorlayabilmek gerekir; bu düzeye ulaşılıp ulaşılmadığı kontrol muayenesinde değerlendirilir. Yara kapandığı hâlde hareket ya da his sorunu süren kişiler, Bursa'daki muayene günleri için iletişim ve muayene günleri sayfasından bilgi alabilir.

Genel riskler kanama, enfeksiyon ve anesteziye bağlı istenmeyen etkilerdir. El yaralanmalarında enfeksiyon özellikle önemlidir; kirli yaralanmalarda risk artar.

Bu alana özgü sorunlar arasında tendon yapışıklığı, onarılan tendonun yeniden kopması, eklem sertliği, sinir iyileşmesinin eksik kalması, kalıcı his kaybı ve kavrama gücünde azalma sayılabilir.

Doku kaybı ve ezilme tipi yaralanmalarda dolaşım sorunları ve doku kaybı gelişebilir.

Fonksiyonel sonuç, yaralanmanın ağırlığıyla doğrudan ilişkilidir. Ağır yaralanmalarda tam iyileşme her zaman mümkün olmayabilir; bu, baştan gerçekçi biçimde konuşulur.

Onarılan yapılar iyileştiğinde işlev büyük ölçüde geri kazanılır. Ancak sonucun düzeyi; yaralanmanın ağırlığına, onarımın zamanlamasına ve rehabilitasyona uyuma bağlıdır.

Tendon ve sinir onarımlarında iyileşme aylar sürer. Sinir onarımı sonrası his, çoğu zaman eski hâline tam olarak dönmez ancak koruyucu düzeyde geri gelir.

Beklenti, elin günlük yaşamdaki işlevini yeniden kazanmasıdır. İnce beceri gerektiren işlerde bir miktar kısıtlılık kalabilir.

Aynı yaralanmada birden fazla yapı onarılır: tendon, sinir, damar ve kemik birlikte ele alınır.

Doku kaybı varsa greft veya flep ile örtü sağlanır. Rehabilitasyon, tedavinin ayrılmaz parçasıdır.